McCarthy, 1821-1922 yılları arasında yaklaşık beş buçuk milyon Müslümanın Avrupa'dan sürüldüğünü ve beş milyondan fazlasının öldürüldüğü ya da kaçarken hastalık veya açlık sonucu öldüğünü tahmin etmektedir.
[9] Etnik temizlik, 1820'li-1830'lu yıllarda Sırp ve Yunanların bağımsızlığı kazanmalarının, 1877 - 1878 yıllarında
93 Harbi'nin, 1912-1913 yıllarında
Balkan Savaşları'nın,
I. Dünya Savaşı ve sonrası sırasında Ermeni isyanları ve çeteleri ile
Türk Kurtuluş Savaşısırasında Anadolu'nun Yunanistan tarafından işgali sonucunda meydana geldi. Michael Mann, 1914 Carnegie Endowment raporunda bu eylemlerin
Avrupa'da daha önce görülmemiş muazzam ölçüde cani etnik temizlik olarak tanımlandığını aktarmaktadır.
[10][11] 20. yüzyıla girerken Balkanların Osmanlı kontrolündeki bölgelerde 4.4 milyon Müslümanın yaşamakta olduğu tahmin edilmektedir.
[12] Maria Todorova'ya göre, 19. yüzyılın son 30 yılında bir milyondan fazla Müslüman Balkanlar'ı terketti.
[13] 1912 - 1926 yılları arasında 2,9 milyona yakın Müslüman ya öldürüldü ya da Türkiye'ye göçe zorlandı.
[12] I. Dünya Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'da 2.5 milyon Müslümanın öldüğüne ilişkin tahminler vardır.
[14]
19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında
Ermeni çeteleri tarafından
Kafkasya'da yapılan katliamlar da vardır. Bu dönemdeki kayıplar hakkında değişik kaynaklardan çeşitli bilgiler bulunur. 93 Harbi sırasında Justin McCarthy 260 bin kişinin kaybolduğunu belirtirken,
Kemal Karpat 300 bin kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır. 20. yüzyılın başı ve I. Dünya Savaşı döneminde de bölgedeki Müslüman-Türk karşıtı Ermeni hareketleri devam etmiş, köylere karşı saldırılar yapılmıştır. Onur Hüdavendigar'a göre bu dönemde 2,5 milyondan fazla Müslüman öldürülmüştür.
-
Tripoliçe'nin duvarına Yunan bayrağını diken
Panayotis Kefalas, sol köşede ölüler ve yıkılmış minare görülmektedir.
Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasında Yunan askerler tarafından bölgedeki
Türkler ve
Arnavutlara karşı katliamlar yapıldı, bu savaş sırasında her iki taraf da birbirini katletmiştir. Yunanistan'ın ilan edildiği bölgenin her yanında Türkler katledildi.
[15]Yunanlar denizlerde Türklerin gemilerine saldırıp içinde bulunanları katletti, Ağustos 1821 itibarı ile William Ogden Niles 3000 kişinin bu şekilde öldürüldüğünü belirtmektedir.
[16]
Mora'da oturan
Türk ve
Arnavut nüfusu, özellikle Yunan askerlerin egemen olduğu bölgelerde katliamlara uğradı.
[17] Mora'daki Türk ve Arnavut toplulukları yok oldu.
[18][19]Tarihçiler, bu süreçte yarımadada genellikle bölgedeki papazların tavsiyesiyle toplamda 20 binden fazla Müslümanın öldürüldüğünü belirtmektedir;
[20][21][22] bazı tarihçiler ise bu sayıyı 15 bin olarak tahmin etmektedir;
[23] fakat sadece Tripoliçe Katliamı'nda 35 bin kişinin öldürüldüğüne ilişkin tahminler vardır. Rus askerleri ve Yunanlar, 1770'de
Mistras kentinde 400 Türk'ü öldürmüştür. Türk çocuklar,
minarelere çıkarılıp oradan aşağıya atılmışlardır.
[24] William Ogden Niles'ın bu isyanlar sırasında tuttuğu kayıtlara göre
Patras kentinin Türk halkı da küçük bir azınlık dışında tamamen öldürüldü.
[25] Ağustos 1821'de
Monemvasiakasabasının Türk sakinleri uzun süren kuşatma sonucu açlıkla karşı karşıya kaldı ve cesetleri yemeyi denediler, bu sırada Yunanlar kasabanın surlarının dışında denizde ele geçirilmiş olan altmış erkek ve kadını öldürdü. Daha sonra Yunanlar Türkleri Anadolu'ya götüreceklerini söyledi ve kapılar açıldı; fakat Yunanlar kasabayı yağmaladı ve pek çok Türkü öldürdü. Daha sonra kasabadan beş yüz kadar Türkü bir gemiye bindirip Anadolu açıklarında ıssız bir adaya bıraktılar, burada da açlıkla karşı karşıya kalan Türklerden hayatta kalanlar bir Fransız tüccar tarafından kurtarıldı.
[26]
William St. Clair'e göre, "Mora'daki soykırım ancak öldürecek başka Türk kalmadığında sona erdi".
[27]-
Yunanlar tarafından kuşatılan
Navarin kentinin Türk halkı açlık çekiyordu. Sonunda, Türklerin güvenli bir şekilde Mısır'a gönderilmelerine karar verildi. 19 Ağustos 1821 günü kentin kapıları açılınca, Yunanlar Türklerin üzerine hücum etti ve kaçabilen 160 kişi dışında, yaklaşık 3000 nüfuslu kentin tüm halkı öldürüldü.
[28][29]-
Tripoliçe katliamı, Mora İsyanı sırasında bölgede Türklere karşı yapılan katliamların en büyüğüydü.
[20][21][22] Şehrin Yunanların eline geçmesinden birkaç gün sonra şehre gelen Britanyalı Thomas Gordon, 8000 kişinin öldürüldüğünü tahmin etti. Katliamdan sadece köle olarak alınan bazı kadınlar ve fidye için tutulan bazı tanınmış Türkler kurtulabildi.
[30] Justin McCarthy ise katliamda ölenlerin sayısının 35,000 olduğunu belirtir.
[31] Teodor Kolokotronis, katliamdan şu şekilde bahsetti:
[32]
| « Cuma gününden pazara kadar Yunan askerleri kadın, çocuk ve erkekleri katletti. Tripoliçe ve çevresinde toplam 32 bin kişi öldürüldü. [...] En sonunda, bir ulak geldi ve katliam durdu. » |
| |
Atina'da sadece 190'ı askerlik yapmaya uygun olan 1190 Türk güvende olacaklarına ilişkin verilen sözler nedeniyle teslim oldu. W. Alison Phillips'e göre,
bunu bu korkunç savaşta pek çok benzeri olan korkunç bir sahne izledi.
[33] Agriniokasabasında 500 Müslüman aile ve 200 Yahudi yaşamaktaydı.
[34] Şehrin önce Yahudi, sonra da Müslüman sakinleri katledildi.
[35]
Yunanistan'ın bağımsızlığını kazandığı dönemde
Ege Adaları'nda da Türkler öldürüldü.
[36] 1821 yılının mart ayında, Yunanlar tarafından
Sakız Adası'na bir saldırı düzenlendi ve Türkler katledildi.
[37] Ege Adaları'nda Osmanlı'ya karşı isyan eden Yunanlar, bölgeden geçen Türk ticaret gemilerine ve
Hac'dan gelen ve Haca gitmekte olan gemilere saldırıp mürettebat ile yolcuları öldürdü.
[38] Theodoros Kolokotronis,
Hydra adasında doksandan fazla Müslüman öldürüldüğünü belirtmektedir.
[32]Hydra'da adanın Müslüman sakinlerine yapılan katliamın dışında bir gemideki tüm Müslümanlar da öldürüldü.
[39][40]-
Nisan 1876'da patlak veren Bulgar İsyanının başlangıcında yüzlerce Türk öldürüldü. Bazı kaynaklar ölen Müslüman sayısını bin kişi olarak tahmin etmektedir.
[41][42] Stanford J. Shaw, Bulgaristan'da 4000 Hristiyan sivilin öldüğünü, ölen Müslüman sayısının ise bundan daha fazla olduğunu yazmış, Müslüman ve Hristiyan köyleri arasında karşılıklı katliamlar olduğunu belirtmiştir.
[43] Lord Kinross'a göre, "
Onlar vahşice Müslüman Türklerine saldırdı ve katletmeye başladılar."
[44] Dennis P. Hupchick'e göre, "
Kötü silahlandırılan dağınık isyancılar, yeni yazılan yurtsever şarkılarını söylemekten ve çoğunluğu barışçı olan Müslüman komşularını kesmekten başka fazla bir şey yapmadılar."
[45] Stanford J. Shaw'a göre "
İsyanlar yayıldı, yüzlerce Müslümana yönelik katliam başladı ve Balkan limanlarının yakınlarındaki Osmanlı'nın başlıca kalelerini ele geçirdiler."
[46]
Osmanlı arşivlerine göre 1908 yılında Bulgar çeteleri,
93 Harbi sırasında
Balkanlar'daki köyleri basıp bölgedeki Müslümanları katlediyordu.
[47][48] Kasım 1912'de günümüzde
Makedonya'da bulunan
Ustrumca kentinde Bulgarlar otuz kadar Müslümanı öldürdü. Yine 1912 yılının sonlarında Bulgarlar Makedonya'da Müslümanlara karşı bir ay süren bir katliam yaptı ve üç ila dört bin kişiyi öldürdü.
[49]
-
93 Harbi sırasındaki kayıplar hakkında farklı tahminler bulunmaktadır. Richard J. Crampton, 130.000-150.000 kişilik toplu göçünün yaşandığını ve bunun yaklaşık yarısının
Berlin Kongresi ile cesaret alıp ara döneminde geri döndüğünü ifade etmektedir. Dennis Hupchik ve
Justin McCarthy ise 260.000 kişinin kaybolduğu ve 500.000 kişinin mülteci olduğuna işaret etmektedir.
[50][51] Kemal Karpat ise 300.000 kişinin öldürüldüğü ve 1 - 1.5 milyon kişinin göçe zorlandığını ileri sürmektedir.
[52] Nedim İpek de buna konuda Karpat ile aynı rakamları vermektedir.
[53] Bir başka ABD kaynağı, savaş sırasında 400,000 Türkün katledildiği ve bir milyon Türkün göç etmek zorunda kaldığını belirtmektedir.
[54] Fransız komutan Romieu, Fransa Savaş Bakanlığı'na gönderdiği raporda, 1878 ve ilerleyen yıllarda, Ermeni çetelerinin Türklere karşı terörist faaliyetlerde bulunduklarını ve nefret beslediklerini belirtmiştir.
[55][56]
Ocak 1878'de Rus kuvvetleri ve Bulgar gönüllüleri güneye indikçe, oradaki halka karşı zulümler yapmaya başladılar.
[57]
Dönemin Britanya raporları katliamlara ilişkin bilgi içermektedir. Bu raporlara göre
İssova Bâlâ (Yukarı İssova) köyündeki 170 evden 96'sı ve okul yakılmıştır.
[58] Yukarı Sofular köyü halkının katledildiği,
[59] bundan önce ise köydeki 120 evden 13'ünün, okulun ve caminin yakıldığı belirtilmektedir.
[60] Kozluca köyünde on sekiz Türk öldürülmüş ve cesetleri yakılmıştır.
[61] Kızanlıkkasabasında da Müslümanlar öldürülmüştür.
[61] İngiliz raporlarına göre Kızanlık yakınlarındaki
Muflis köyünde, Rus ve Bulgarlardan oluşan bir grup tarafından 127 kişi öldürülmek üzere kaçırıldı. 20'den fazla kişi kaçsa da kalanlar öldürüldü.
[62]Osmanlı kaynakları ise öldürülenlerin sayısını yaklaşık 400 olarak vermektedir.
[63] Şipka yakınlarındaki
Keçidere köyünde de 11 kişi öldürüldü.
[62]
1878-1881 döneminde Osmanlıların Kafkaslarda kaybettiği topraklardan Rus kaynaklarına göre toplam 82 bin Müslüman
Kars bölgesine göç etti.
[64]
Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı'nda Balkanlar[değiştir | kaynağı değiştir]
-
Balkanlar'da Sırplar tarafından Müslüman Arnavutlara yapılan katliamlara ilişkin
The New York Times'ın haberi (31 Aralık 1912)
| « Türkler Hristiyanlardan, Bulgarlar Yunanlardan ve Türklerden, Yunanlar ve Türkler Bulgarlardan ve Arnavutlar Sırplardan kaçıyor. » |
| (Carnegie Endowment raporu[65][66]) |
Balkan savaşları sırasında
Bulgarlar,
Yunanlar ve
Ermenilerin Türklere ve
Müslümanlara karşı yaptıkları katliamlar, 1912 Carnegie Endowment raporunda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
[67] Dennis Hupchick, Balkan savaşlarının sonucu yaklaşık 1.5 milyon Müslümanın öldüğünü ve 400 bininin mülteci olduğunu tahmin etmektedir.
[68]
Uluslararası raporlarına göre, Balkan savaşları sırasında
Sırbistan ve
Karadağ Ordusu tarafından
Arnavutlara karşı katliamlar işlendi.
[69] Birinci Balkan Savaşı sırasında 1912 - 13 yıllarında Sırbistan ve Karadağ, Osmanlı kuvvetlerinin bugünkü
Arnavutluk ve
Kosova'dan kovulmasından sonra Arnavut nüfusuna karşı çok sayıda savaş suçu işlediler. Bunlar Avrupa, Amerika ve Sırp muharefet basınlarınca aktarıldı. Bu suçlar incelemek amacıyla
Carnegie Uluslararası Barış Vakfı özel bir encümeni kurdu ve 1913 yılında Balkanlara gönderdi. Sırp kontrollü
Kosova Vilayeti'ndeki kurban sayısının ilk birkaç ayda 25.000 kişi olduğu tahmin edildi.
[70][71][72]
Jusuf Hamza'ya göre Balkan Savaşları sırasında
Makedonya bölgesinde 300 binden fazla Türk öldürüldü. Bazı Türkler zorla Hristiyanlaştırıldı. Poroy (Ano Poroia)'da 200 bin,
Serez'de 10 bin ve
Edirne'de 5000 Türk öldürüldü.
[73] Carnegie Endownment raporu, Serez'in Bulgarlar tarafından ele geçirilmesinde kısa süre sonra Türk sakinlerinin öldürüldüğünü belirtmektedir.
[74] Justin McCarthy,
Drama'ya Bulgarların girmesinin ardından yüzlerce Müslümanın öldürüldüğünü yazmıştır.
[75] Dedeağaç Bulgarların "Makedon Gönüllüleri" tarafından 12 Kasım 1912'de alındığında şehrin Müslüman semtleri yağmalandı, yüzden fazla Müslüman öldürüldü.
[75]
Danimarka'nın
Riget gazetesi için haberler yazmakta olan
Fritz Magnussen,
Kumanova -
Üsküp bölgesinde 3000 Arnavutun Sırplar tarafından öldürüldüğünü, Arnavut köylerinin yakılıp evlerin sakinlerinin kovalanıp "fareler gibi" vurulduğunu bildirmekte, ve Sırp askerlerinin bundan gurur duyduklarını belirtmektedir.
[76]
Priştine'de şehrin Müslüman (çoğunluğu Arnavut) nüfusu şehrin kalesine beyaz bayrak çekip Sırpları kandırmak suretiyle pek çok Sırbı öldürmüştü.
[70] Bunun üzerine Sırp ordusu şehre girer girmez intikam almak amacıyla halka saldırdı ve Müslüman nüfusu avlamaya başladı.
[71] Şehirde Sırp hakimiyetinin ilk günlerinde öldürülen Arnavut sayısı 5000 olarak tahmin edilmektedir.
[70][77]
Ferizovik'te Arnavutların kesin direnişine karşın Sırplar şehri ele geçirdi. Sırpların şehri ele geçirmesinin ardından Sırp ordusunun komutanı tarafından, halktan evlerine dönmeleri ve silahlarını teslim etmeleri istendi. Direnişten sonra hayatta kalanlar geri döndüğünde 300 ila 400 kişi katledildi.
[71] Bunu Ferizovik çevresindeki Müslüman köylerinin yıkımı takip etti.
[78]
I. Dünya Savaşı sırasında, Ekim 1914'te Doksat (Doksato)'daki Yunanlar bölgedeki Türklere karşı katliamlar yaptı, mallarını yağmaladı ve sahibi oldukları arazileri Yunanlara bıraktıklarına dair belgeler imzalattı.
[79] Vodina ve bölgesinde demir sopalarla 300 Türk öldürüldü.
[80] Yunan hakimiyetine giren
Dedeağaç'ta Osmanlı kaynaklarına göre Rumlar "mezalim ve katliâm" yapmışlardır.
[81]
1912 ile 1922 yılları arasında, bölgedeki katliamlar yoğun bir şekilde devam etti. Carnegie Endowment raporuna göre, Türkler bölgedeki
Hristiyanlar, yani
Sırplar,
Yunanlar ve
Bulgarlar tarafından,
Arnavutlar ise
Sırplar tarafından öldürüldü.
[65][66] Kosova'da bölgedeki Müslümanların sayısını azaltarak bölgeyi Sırplaştırma hareketleri vardı. Arnavutlara uygulanan katliamlar, 1941'e kadar devam etti.
[82][83]
1905-1920 yılları arasında Ermeni çeteleri tarafından yapılan katliamlar[değiştir | kaynağı değiştir]
Hasankale'deki çatışmada yaralanan Türk mülteciler
-
Kafkasya'da
Ermeni çeteleri tarafından
Türkler ve
Kürtlere katliamlar yapılmıştır. Justin McCarthy, bunun sebebinin Ermenilerin bir Ermenistan devleti sınırları içine dahil etmek istedikleri
Vilâyat-ı Sitte'de nüfuslarının %19 (Ermeni kaynaklarına göre %39) gibi küçük bir oranda olması ve bu nüfusun oranını arttırmanın yolunun bölgedeki Müslüman sayısını azaltmaktan geçmesi olduğunu öne sürmüştür.
[55][84]
Ovanes Kaçaznuni, 1905 ve 1906 yıllarında Müslümanlar ile Ermeniler arasında kanlı olayların yaşandığını belirtmektedir. 1914 yılında ise, Ermeni birliklerinin Türklere karşı faaliyetlerini başlattıklarını söylemektedir.
[85] 1915 yılında
Van'ın Ermeni valisi olan Aram'a Rus bir komutan bölgedeki
Kürtlerin öldürülmesini emreden bir emir gönderildi; fakat Aram emrin uygulanmayacağını belirtti.
[86][87]
Erzurum'un
Alaca köyünde Mart 1918'de Ermeniler tarafından katledilen Şehit Türkler Anıtı
Osmanlı arşivleri 1910-1922 yılları arasında 523.000 Türkün Ermeni çeteleri tarafından öldürüldüğünü belirtmektedir.
[88] Hüdavendigar Onur'a göre, 1914-1918 yılları arasındaki olaylarda, Ermeniler sebebiyle sayısı 2,5 ile 3 milyon arasında değişen Müslüman nüfus hayatını kaybetmiştir.
[89] Fransa Dışişleri Bakanlığı'ndan Rusya'nın
Paris büyükelçiliğine gönderilen 14 Mayıs 1915 tarihli bir yazıda,
Van İsyanı sırasında bölgede yaklaşık 6000 Müslümanın öldürüldüğü belirtilmektedir.
[90][91] Rus bir general, Ermeniler tarafından Müslümanlara karşı tecavüzlerin de gerçekleştirildiğini söylemiştir.
[92] 19 Ağustos 1915'te dönemin Avusturya büyükelçisi "Ermeniler tarafından Türklere karşı yapılan büyük ölçekte katliamlar"dan bahsetti; ama hem Türkler hem de Ermenilerin katliam yaptığını ve olayların kimin tarafından başlatılığının belli olmadığını belirtti.
[93][94]
1916 yılında bölgeye işgal etmekte olan Rus orduları, 16 Şubat günü
Erzurum[95] ve 11 Temmuz günü
Erzincan'ı
[96] ele geçirdi. Türkler ise Erzincan'ı 13 Şubat 1918,
[97]Erzurum'u 12 Mart 1918 tarihinde geri aldı.
[98]
Rus Yarbay Tverdohlebof, 1917 yılı ilkbaharında Ermenilerin halkın elindeki silahları toplamak amacıyla halka zulmettiğini ve işkence yaptığını belirtmiştir.
[99] Daha sonra, Rus ordusu çekildikçe katliamlar artmaya başladı.
[99] 1918'de
Erzincan'da Ermeniler 800 Türk sivili öldürdü.
[100] Ermeniler
Erzurum'a çekilirken yoldaki Türk köylerindeki halkı öldürdüler.
[101] Ilıca'da Ermenilerden kaçamayan Türkler öldürüldü.
[101] Tepeköy'ün tüm Müslümanları 17 Şubat 1918 tarihinde öldürüldü.
[102]Tepeköy'de öldürülen Türklerin cesetleri 2010'da
Atatürk Üniversitesi'nin yaptığı kazılarda bulundu ve sayıları 150 olarak tespit edildi.
[103] 26 Şubat 1918 günü
Tekederesi'nden çekilen Ermeniler yolları üzerine çıkan Müslümanları öldürdü, önlerine çıkan köylerdeki halkın hayvanlarını çaldı.
[104] 27 Şubat 1918 günü Ermeniler Erzurum'un
Alaca köyünde Türkleri öldürdü.
[105] Erzurum'da Türk çarşıları Ermeniler tarafından yakılmaya başlandı.
[105] 26-27 Şubat 1918 gecesi Ermeniler Erzurum'da 3000
[106] ila 8000
[107][108] Müslümanı öldürdü.
[106] Rus Yarbay Tverdohlebof, Şubat 1918 sonlarında Erzurum'a yakın köylerdeki Türklerin "ortadan kaybolduklarını" bildirmektedir.
[109] Aralık 1918'de
Uluhanlı,
Kamerli ve
Dereleyez halkı Ermeni çetelerinin zulmüne uğradı.
[110][111][112] Mayıs 1918'de bölgeyi ele geçiren Osmanlı ordusu Ermenilerin 250 Müslüman köyünü yaktıklarını bildirdi.
[113]
Birinci Dünya Savaşı'nda; toplam nüfuslarının yüzde 17'sinin Ermenilerden, yüzde 78'inin Müslümanlardan oluşan 6 vilayetin (
Sivas,
Mamüret'ül Aziz,
Diyarbakır,
Bitlis,
Van ve
Erzurum) kendilerinin olduğu iddiası ile Ermeniler tarafından işgal edildiğini ve bölgede yaşayan Müslümanların tümünün bölgeden çıkarılmalarına yönelik olarak, Ermeni ihtilalciler tarafından Ermeni devleti kurma maksadıyla öldürüldüğünü, Amerikan tarihçi
Justin McCarthy günümüzde ifade etmektedir.
[114]
1919 yılının Temmuz ayında, İngiliz Yarbay Albert Rawlinson,
İstanbul'daki İngiliz Genel Karargahı'na gönderdiği telgrafta, Ermenilerin
Oltu'dan Bayezid hududuna kadar katliam yaptıklarını belirtmiştir.
[6][115] 16 Temmuz 1919 tarihli bir Osmanlı belgesi, Ermenilerin
Şarur ve
Nahçıvan bölgesinde Müslümanlara saldırıp öldürdüklerini, Şarur halkını
Aras nehrine döktüklerini ve kırk beş köye saldırdıklarını bildirmektedir.
[116] Bu katliamlara karşılık 11. Kafkas Tümeni bölgeye sevk edilip 600 kişiden oluşan Ermeni çeteleri Osmanlılar tarafından mağlup edilmiştir.
[117] Ermeni Yarbay Melik Şahnazarov'un bir Ermeni tümeninde raporunda, 30 kadar Türk köyünü ele geçirip sakinlerini öldürdüğünü ve köyleri yağmaladığını, 29 diğer Türk köyüne de saldırmak için izin istediğini belirtmektedir.
[86][118] 1920 yılında, bir Ermeni subayı, yazdığı raporda Basar-Geçar'daki Türk nüfusunu ayırt etmeden öldürdüğünü bildirmektedir.
[86][119] 1920 yılının içerisinde,
Kars'taki köylerde Türk ve Kürt nüfusu öldürülmüş, köyler yağmalanmıştır.
[86] 4 Aralık 1920 tarihli bir Osmanlı belgesi, Ermenilerin
Sarıkamış'a bağlı on üç köyde katliam yaptıklarını, bu kapsamda 1975 kişiyi öldürüp 276 hanenin tahrip edildiğini belirtmektedir.
[120][121]Ahmet Esat Uras, Ermenilerin "erkek, kadın ve çocuk ayrımı yapmadan yaptıkları" katliamların Rus kayıtlarında yer aldığını belirtmektedir.
[122] Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Ermeni nüfusu da bu katliam faaliyetlerini desteklemekteydi.
[123][124]
Bu dönemde Ermeni çetelerin Türklere ait camileri ve diğer kamusal binalara zarar verdiğini belirten pek çok rapor da vardır.
[93]
Daha sonra, 1920 yılında imzalanan
Gümrü Antlaşması ile Müslümanlara can ve mal güvenceleri verilmiştir.
[125]
Mart Olayları sonrası Bakü'nün Müslüman mahallesinden bir görünüm
Thayet Myo Türk Şehitliği
-
-
-
Yunan birliklerinin geri çekilirken yaktığı bir Türk köyünde sıhhiyeciler yaralıları taşıyor (Ağustos 1922).
14/15 Mayıs 1919 günü İzmir'in işgal edilmesinden sonra Yunan birlikleri şehrin Türk nüfusunun bir kısmını katletti. Bu katliam sırasında Rum çeteleri sokaklarda geziyorlardı.
[137] İtilaf Devletleri'nin kaynaklarına göre 15 Mayıs 1919 günü 300 ila 400 Türk öldürüldü.
[138][139] Yunan ordusu Anadolu içlerine doğru ilerledikçe bölgede yaşayan Türkler katliamlar, tecavüzler ve yıkımla karşı karşıya kaldı.
[137] Bir Britanyalı askeri yetkili olan Harold Armstrong Yunan ordusunun İzmir'den Anadolu içlerine doğru ilerlerken sivilleri katlederek, yakarak, yağmalayarak ve tecavüz ederek gittiğini bildirdi.
[140] Britanyalı tarihçi Arnold J. Toynbee, 15 Mayıs 1919 günü İzmir'in Yunanlar tarafından işgalinden sonra organize bir şekilde "vahşet"lerin yürütüldüğünü yazdı. Toynbee, Yunanların
İzmit,
Yalova ve
Gemlik bölgelerinde yürüttüğü zulme tanıklık ettiğini ve söz konusun bölgelerde evlerin yağmalandığını ve yakıldığını belirtti.
[141] M Marjorie Housepian, Yunan işgali altındaki İzmir'de 4000 Müslümanın öldürüldüğünü yazmıştır.
[142]
Batı Anadolu'da yakılan kasabalar
Manisa'dan verilen haberlere göre Yunan ordusu sivilleri vurmuş ve öldürmüştür.
[140]Çatalca ve
Hadımköy'de Yunan birlikleri Müslümanlara zulmetmiştir.
[143] 16-17 Haziran 1919'da
Menemen'de Yunan askerleri bir
katliam yapmış, katliamda Avrupa kaynaklarına göre en az 200 Türk ölmüş ve 200'den fazlası yaralanmıştır,
[138] bazı Türk kaynakları ise ölü sayısının 1000 civarında olduğunu tahmin etmiştir.
[138][144] İtilaf Devletleri'nden Komutan Hadkinson,
Turgutlu, İzmir ve
Nazilli'de Yunanların Türklere zulmettiğini belirtmiştir.
[145]
Tetkik Heyeti Raporu'na göre
Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra
Ayvalıkçevresinde Rum çeteleri pek çok Türkü öldürdü ve soydu.
[138] Ayvalık'ın işgalinin ilk birkaç gününde Yunan ordusu bazı askerleri ve çetecileri iki köyü yakmaktan mahkûm etti.
[138]
Osmanlı kaynakları, Yunanların
Akhisar ve
Gördes'te Türkleri öldürüp kasabaları yaktıklarını bildirmiştir.
[146] Henry Ford, İzmir'den Konya'ya kadar olan bölgede Yunan askerlerinin Türk kadınlarına çok sık bir şekilde tecavüz ettiğini belirtmektedir.
[147] Eskişehir ve
Afyonkarahisar'da Yunan askerleri Türk halka şiddet uygulamıştır.
[148] Johannes Kolmodin, Yunan birliklerin çekilirken 250 köyü yaktıklarını ve
1922 İzmir Yangını'na yol açtıklarını belirtmektedir. Kolmodin, bazı yerlerde köylülerin camilere doldurulup yakıldığını bildirmektedir.
[149] 14 Şubat 1922 günü o dönem İzmir'e bağlı olan
Karatepe ile yakınlardaki iki köyün halkını köylerdeki camilere doldurdu, daha sonra petrol kullanarak camileri yaktı ve kadın, çocuk ve erkeklerden oluşan sivilleri öldürdü.
[147] Yunan ordusu
Batı Anadolu'dan geri çekilirken
yakıp yıkma taktiği uyguladı.
[150]Orta Doğu tarihçisi Nettleton Fisher konu hakkında,
"Geri çekilen Yunan ordusu bir yakıp yıkma politikası benimsedi ve önüne gelen bütün savunmasız Türklere karşı vahşilikler uyguladı." yazdı.
[150] İskoçyalı tarihçi
Kinross Yunan geri çekilişini,
" Zaten onun (Yunan ordusu) önünde bulunan çoğu kasaba harap içindeydi. Tarihi kutsal şehir Manisa'da 18 bin binadan sadece 500'ü ayakta kalabilmişti." sözleriyle tasvir etmiştir.
[151]
1929'da George Seldes, Yunanların Anadolu'da Türklere yaptığı katliamların Türklerin Yunanlara yaptığından çok daha büyük olduğunu belirtmiştir.
[152]
Güneydoğu Anadolu bölgesinde
Ermeni -
Fransız işbirlikçileri Türklere yönelik öldürme, yaralama, gasp vb. olaylarında bulunmuştur.
[153] Ege Bölgesi ve
İç Anadolu Bölgesi'nde de
Yunan işgalini destekleyenler, öldürme, yaralama, tecavüz, gasp vb. gerçekleştirmiş ve yer yer katliamlar görülmüştür
[154].
Rum çeteleri,
İstanbul'da da bazı zorlamalarda bulunmuştur.
[154]İtalyanların ise zorlamalarda vb. bulunduğuna dair güvenilir kaynak bulunamamıştır.
Türklere yapılan zorlamalar bazen sistematik bir şekilde devam etmiştir.
[155]
Türk Kurtuluş Savaşı'nın son aşamasında, bilirkişilerin oluşturduğu
Tetkik Heyeti,
Aydın ve çevresinde incelemelerde bulunmuş ve rapor vermiştir. Bu rapor, "
Tetkik Heyeti Raporu" olarak bilinmektedir.
| “ | Madde 32: Alevler içinde kalan mahalleden kaçmaya çalışan kadın erkek, çocuk, Türklerin büyük bir kısmı mahalleyi şehrin kuzey kısmına bağlayan bütün yolları tutan Yunan askerleri tarafından sebepsiz olarak öldürülmüşlerdir.[156] | „ |
|
| “ | Madde 40: Aydın Vilayeti’nin Yunan kuvvetleri tarafından işgali, mahsul ve mülk bakımından büyük maddi hasarlar yaratmıştır.[156] | „ |
|
Dumlupınar Meydan Muharebesi neticesinde gerilemekte olan Yunan ordusu, 29 Ağustos'u 30'a bağlayan gece birçok cinayet işlenmiştir ve yağmalama olayı had safhaya çıkmıştır.
[157] Mali olarak büyük zarara uğrayan
Aydın'ın
incir,
pancar ve
fasulye stokları yağmalanmıştır. Çıkan neticede, yaklaşık 1.2 milyon sterlinlik zarara uğramıştır.
[157] Rum çeteleri, Ege Bölgesi'ndeki halktan yüzlerce sığır da çalmıştır.
[154][158] Yunan ordusu geri çekilirken Türklerin kullanabileceği hiçbir şey bırakmamak için özen göstermiştir.
Demiryollarını ve
köprüleri havaya uçurmuştur ve birçok köyü yakmıştır.
[159] Geri çekilirken Türk sivil halkına karşı yaptığı tecavüzler, kundaklamalar ve yağmacılık sonucunda bir milyon üzerinde sivil Türk evsiz ve barksız kalmıştır.
[160]
Müslüman-Türk katliamları (veya belli dönemleri) hakkında Türkiye'de yazılmış olan makaleler ve kitaplar bulunmaktadır. Bunların içinde, arşiv belgelerini kullanarak katliamları aktaranlar vardır.
[86][90] Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri, "Ermeni Meselesi" adlı bir arşiv belgesi koleksiyonu yayımlamıştır, bunların içinde katliamlarla ilgili olan belgeler de vardır.
[161] İşgal kuvvetleri de bazı belgelerde katliamlara yer vermiştir.
[6] Bunlar dışında,
Justin McCarthy Ölüm ve Sürgün[8] (orijinal adıyla
Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922) kitabında katliamları konu almıştır. Katliamlar, bunun dışında bazı Türk olmayan kaynaklar tarafından işlenmektedir.
Ermeni Devrimci Federasyonu'nun başkanlığını yapmış olan
Ovanes KaçaznuniTaşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok adlı raporunda,
[85] Rus general L.H. Bolhovitinov ise
11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu'nda olaylardan bahsetmektedir.
[92] Türk Kurtuluş Savaşı'nın sonlarında
Aydın ve çevresinde inceleme yapan bilirkişilerden oluşan bir heyetin yazdığı
Tetkik Heyeti Raporu, katliamlar ve mezalime ilişkin bilgiler içermektedir.
[156] Yine Türk Kurtuluş Savaşı dönemindeki olaylar Osmanlı belgelerinde yer bulmuş
[154] ve bu olaylar İtilâf Devletleri'nin temsilcilerine Osmanlılar tarafından bildirilmeye çalışılmıştır.
[154][162] Bazı Türk ve Osmanlı kaynakları katliamları "soykırım" olarak tanımlamaktadır.
[120]William St. Clair de, Mora Yarımadası'nda Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanması sırasında gerçekleşen katliamlardan "soykırım" olarak bahseder.
[27]
Mark Levene, 1870'li yıllarda Victoria dönemi kamuoyunun,
Hristiyanlara yönelik katliam ve sürgünlerine daha çok dikkat edip
Müslümanlara yönelik katliam ve sürgünlerine, daha büyük ölçüde olsa dahi fazla dikkat etmediğini ve hatta bazı çevrelerce savunulduğunu ileri sürmektedir. Levene, egemen güçlerin Berlin Kongresi'nde
ulus-devletçilik desteklemekle
Balkanlardaki ulus oluşturmanın birincil aracı olarak
etnik temizliğini meşrulaştırdığını savunmaktadır.
[163]
Carnegie Uluslararası Barış Vakfı, 1912
[49] ve 1914
[79] yılı raporlarında Balkanlar'daki katliamlardan ayrıntılı olarak bahsetmiştir. Mark Mazower, Sırpların yaptığı katliamların "soykırım değil de intikam amacıyla" yapıldığını iddia etmiştir.
[164]Norveçli bir askeri yetkili olan Henrik August Angel ise Sırpların batı dünyasında "şeytan" olarak tanıtılmasının "utanç verici bir adaletsizlik" olduğunu savunmuştur.
[165] Dimitrije Tucović, katliamlar üzerine "Biz Sırplar, tüm bir ulusu kasıtlı bir şekilde öldürmeye çalıştık. O suç sırasında suçüstü yakalandık ve engellendik. Şimdi cezamızı çekmek zorundayız... Balkan Savaşları'nda Sırbistan topraklarının yanı sıra dış düşmanlarını da iki katına çıkardı." yorumunda bulunmuştur.
[166]
Osmanlı döneminde büyük Müslüman kentlerinde katliamlara karşı kalabalık gösteriler düzenlenmekteydi.
[167] Dönemin Osmanlı halkı Yunanların Anadolu'yu işgal ederken yaptığı katliamları Müslüman nüfusunu yok etmeye yönelik bir girişim olarak görüyordu. İzmir'deki Osmanlıların Haklarının Korunması Komisyonu, 1919'da katliamları "bölgedeki büyük Müslüman çoğunluğu ani bir şekilde yok etmeye yönelik bir Yunan girişimi" olarak niteledi.
[140]
Türkiye,
Ermeni Tehciri'nin bir soykırım olmadığına ilişkin bir tez olarak Müslüman-Türk katliamlarını öne sürmektedir.
[168]Barack Obama'nın Ermeni Kırımı'na ilişkin 24 Nisan 2011 tarihli konuşmasının ardından Amerika Türk Birliği Obama'nın Türklerin maruz kaldığı katliamlar ve etnik temizliği yoksaydığını iddia etti.
[169]
- ^ Akçam, Taner (1992). Türk ulusal kimliği ve Ermeni sorunu. İletişim Yayınları. ss. sf. 76.
- ^ Murat Belge, Tanıl Bora, Murat Gültekingil. Milliyetçilik(2002), İletişim Yayınları, sf. 59
- ^ Ural, Selçuk İzmir'in İşgali ve Yunan Soruşturma Heyetinin Faaliyetleri (Atatürk Üniversitesi)
- ^ Duran, Tülay; "Milli Mücadele Yıllarında Yunan ve Türk Katliamları Karşısında Anadolu'dan İstanbul'daki Türklere Bir Çağrı", Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, C. XIV, S.79-80-81, 1974, (ss. 9-16)
- ^ Muhittin Birgen, Zeki Arıkan. İttihat ve Terakki'de on sene, 1. cilt (2002), Kitap Yayınevi, sf. 255
- ^ a b c Dayı, Esin Elviye-i Selâse/Üç Sancak (Kars, Ardahan ve Batum)'da Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim (Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi)
- ^ Aydemir, Şevket Süreyya. Makedonyaʾdan Orta Asyaʾya Enver Paşa: cilt. 1914-1922. Remzi Kitabevi. s. 489.
- ^ a b McCarthy, Justin, Ölüm ve Sürgün
- ^ McCarthy 1995, 335-340.
- ^ Mann, Michael, The dark side of democracy: explaining ethnic cleansing, Cambridge University Press, 2005, s. 113. (İngilizce)
- ^ Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914) (İngilizce)
- ^ a b Cornis-Pope, Marcel & Neubauer, John, History of the literary cultures of East-Central Europe, John Benjamins Publishing Company, 2004, ISBN 9789027234520, s. 21.(İngilizce)
- ^ Todorova, Maria, Imagining the Balkans, Oxford University Press, 2009, ISBN 9780195387865, s. 175.(İngilizce)
- ^ Shissler, Ada Holland. (2003), Between two empires, sf. 22
- ^ Judson, Harry Pratt. Europe in the nineteenth century(1845), Flood and Vincent, sf. 261
- ^ Niles, William Ogden (1821). Niles' national register, Volume 20. H. Niles. ss. sf. 366.
- ^ Peacock, Herbert Leonard, A History of Modern Europe, (Heinemann Educational Publishers; 7th edition edition, September 1982, s. 219-220. (İngilizce)
- ^ St. Clair 1972, 2.
- ^ Fisher, H.A.L, A History of Europe, Edward Arnold, London, 1936 & 1965, s. 881-882. (İngilizce)
- ^ a b St. Clair 1972, 12 (2008 baskısı).
- ^ a b Finlay 1877, 172
- ^ a b Phillips, Alison W. The War of Greek Independence, 1821 to 1833. Londra, 1897, sf. 56-71
- ^ Jelavich, Barbara. History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. Cambridge University Press, 1983, sf. 217.
- ^ Creasy, Edward Shepherd (1961). History of the Ottoman Turks. Khayats. ss. sf. 225. "Misitra, the chief place in Maina, in particular, was the scene of fearful atrocities, afterwards still more fearfully revenged. Four hundred Turks were slaughtered there in cold blood ; and Ottoman children, torn from their mothers' breasts, were carried up the tops of the minarets, and thence dashed to the ground."
- ^ Niles, William Ogden (1821). Niles' weekly register, Volume 20. H. Niles. ss. sf. 318.
- ^ William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (2008 baskısı), sf. 41 (İngilizce)
- ^ a b St. Clair 1972, 12
- ^ St. Clair 1972, 43.
- ^ "Navarin". Büyük Larousse. 16. Milliyet Gazetesi. ss. sf. 1559.
- ^ Finlay 1861, sf. 269
- ^ McCarthy 1996
- ^ a b Hercules Millas, "History Textbooks in Greece and Turkey", History Workshop, sf. 31, 1991.
- ^ W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 101
- ^ W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 57
- ^ Finlay 1877
- ^ Olnay, Jesse, The family book of history; comprising a concise view of the most interesting and important events in the history of all the civilized nations of the earth, (G.N. Loomis, 1839, s. 430.) (İngilizce)
- ^ St. Clair 1972, 79.
- ^ William St Clair (2008), sf. 2
- ^ W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 66
- ^ W. Alison Phillips, a.g.e., sf. 67
- ^ Quataert, Donald. "The Ottoman Empire, 1700-1922 ", Cambridge University Press 2005, sf. 69
- ^ Millman, Richard. “The Bulgarian Massacres Reconsidered.” sf. 218-231
- ^ Crowe, David M. A history of the gypsies of Eastern Europe and Russia (1996), Palgrave Macmillan, s. 241.
- ^ Lord Kinross, The Ottoman Centuries: the rise and fall of the Turkish empire, Morrow Quill, 1977, ISBN 9780688030933, s.509. (İngilizce)
- ^ Hupchick, Dennis P., The Balkans: from Constantinople to communism, Palgrave Macmillan, 2002, ISBN 9781403964175 s.263. (İngilizce)
- ^ Shaw, Stanford J. and Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808–1975, Cambridge University Press, 1977, ISBN 9780521291668, s.162. (İngilizce)
- ^ BOA. HR. SYS. 304/160: Paravadi kazası jurnallerinden (31 Ekim 1879); 305/153: Başvekâlet’ten Hariciye Nezareti’ne tezkere (22 Aralık 1880); 306/155: Bulgaristan Komiserliği’nden gelen tahrirat (5 Şubat 1905); 306/87:Bulgaristan Komiseri Sadık Paşa’dan sadarete gönderilen tahrirat (5 Mart 1905).
- ^ Köse, Osman. Bulgaristan Emareti ve Türkler
- ^ a b Macedonian Muslims During the Balkan Wars(1912 Carnegie Endowment Raporu'ndan tanıkların vermiş olduğu ifadeler)
- ^ Hupchick, Dennis P., a.g.e., s. 265.
- ^ McCarthy 1995, 64, 85.
- ^ Karpat, Kemal H., Studies on Ottoman social and political history: selected articles and essays, Brill, 2004,ISBN 9789004121010, s. 764. (İngilizce)
- ^ İpek, Nedim (1994), Turkish Migration from the Balkans to Anatolia, sf. 40-41
- ^ Library Information and Research Service. The Middle East, abstracts and index, Part 1 (1999), Northumberland Press, sf. 493, During that war nearly 400000 Rumelian Turks were massacred. About a million of them who fled before the invading Russian armies took refuge in the Thrace, lstanbul and Westem Anatolia
- ^ a b Halaçoğlu, Yusuf. Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları. Babıali Kültür Yayıncılığı. ss. sf. 26.
- ^ Fransa Milli Arşivi, Guerre Mondial, 1914-1918/Turquie/Vol. 890, Légion d'Orient-I (Septembre 1915-Novembre 1916)
- ^ a b THE TURKISH CAMPAIGN.; NOTES FROM THE OTTOMAN CAPITAL. REFUGEES AT CONSTANTINOPLE--DOING JUSTICE TO THE TURKS--A GOOD WORD FOR THE MUSSULMANS--ATTEMPTED APOSTASY OF A WOMAN--NEWS FROM THE FRONT--THE TWO GHAZIS. 14 Aralık 1877 Çarşamba, The New York Times, [1], 23 Kasım 1877, The New York Times
- ^ David Gillard, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office. British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print (1984), University Publications of America,sf. 150.
- ^ David Gillard, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain. Foreign Office. British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print (1984), University Publications of America,sf. 197.
- ^ British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 152.
- ^ a b British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 163.Kaynak hatası: Geçersiz
<ref> etiketi: "gb163" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış. (Bkz: Kaynak gösterme)
- ^ a b British documents on foreign affairs--reports and papers from the Foreign Office confidential print, sf. 268.
- ^ Russian Attrocities in Asia and Europe (1877), İstanbul, No. 51.
- ^ Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary. "Kars oblast". St. Petersburg, Russia, 1890-1907
- ^ a b Mazower, M. (2000) The Balkans: From the End of Byzantium to the Present Day. Londra: Phoenix Press, sf. 118
- ^ a b Duru, Deniz. "Multiculturalism and Coexistence: from the Ottoman Empire to Modern Turkey" (İngilizce). eastbordnet.org. 19 Ekim 2013 tarihinde kaynağındanarşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2010.
- ^ Carnegie Report, Macedonian Muslims during the Balkan Wars, 1912. (İngilizce)
- ^ Dennis Hupchick, a.g.e., s. 321.
- ^ Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War (1914) (İngilizce)
- ^ a b c Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia (İngilizce)
- ^ a b c Leo Freundlich: Albania's Golgotha (İngilizce)
- ^ Hudson, Kimberly A., Justice, Intervention, and Force in International Relations: Reassessing just war theory in the 21st century, Taylor & Francis, 2009, ISBN 9780415490252, p. 128. (İngilizce)
- ^ Hamza, Jusuf, Mladoturskata revolucija vo Osmanskata imperija, Logos-A, 2003, ISBN 9789989601217, sf. 437.(İngilizce)
- ^ Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914), sf. 75 (İngilizce)
- ^ a b McCarthy 1996, 142
- ^ Hall, Richard C. The Balkan Wars, 1912-1913: prelude to the First World War (2000), Routledge, sf. 137
- ^ a b Servian Army Left A Trail of Blood (The New Tork Times, 31 Aralık 1912]
- ^ Leo Trotsky: Behind the Curtains of the Balkan Wars
- ^ a b Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (Washington, DC: The Endowment, 1914), sf. 288 (İngilizce)
- ^ Balkania, Volumes 1-2 (1967), Balkania Pub. Co., sf. 11, "In the districts of Voden and Karadja-Abad- ski, more than 300 Turks were massacred with iron rods."
- ^ Arşiv belgelerine göre Balkanlar'da ve Anadolu'da Yunan mezâlimi, 2. cilt (1995), T.C. Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 17
- ^ Florian Bieber, Židas Daskalovski, Understanding the war in Kosovo, Taylor & Francis, 2003, ISBN 9780415490252,sf. 17. (İngilizce)
- ^ New York Times, 25 Ekim 2000
- ^ Justin McCarthy, "Osmanlı Ermeni Nüfusu", Osmanlı'nın Son Döneminde Ermeniler, (Ed. Türkkaya Ataöv), TBMM Yayınları, Ankara 2002, sf. 65
- ^ a b Kaçaznuni, Ovanes. Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok. Kaynak Yayınları - Çukurova Ünviersitesi. ss. 32-33.
- ^ a b c d e Perinçek, Mehmet. Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok (Önsöz). Kaynak Yayınları - Çukurova Üniversitesi. ss. 17-20.
- ^ SSCB Ekim Devrimi Merkez Devlet Arşivi (TsGAOR SSSR) f. 579, 1. 1, d. 1880, y. 3-7'den aktaran: A.O. Arutyunyan, s. 369
- ^ Henham, Ralph J. The criminal law of genocide: international, comparative and contextual aspects (2007), Ashgate Publishing, sf. 25
- ^ Hüdavendigar Onur: Milleti Sadıkadan Hayk’ın Çocuklarına, İstanbul, 1999, s.126.
- ^ a b Halaçoğlu, Yusuf. Sürgünden Soykırıma Ermeni İddiaları. Babıali Kültür Yayıncılığı. ss. sf. 46.
- ^ Fransa Milli Arşivi, Guerre Mondial, 1914-1918/Turquie/Vol. 890, Armenie-I (Août 1914-Décembre 1915)
- ^ a b Bolhovitinov, L.H.. 11 Aralık 1915 Tarihli Resmi Ermeni Raporu. Kaynak Yayınları.
- ^ a b Lewy, Guenter. The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide (2005), University of Utah Press, sf. 117
- ^ Ohandjanian. Österreich - Armenien, cilt 6, sf. 4675
- ^ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, cilt 11 (1994), Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü, sf.324
- ^ Erzincan Tarihi (T.C. Erzincan Valiliği), Erişim tarihi: 28 Nisan 2011
- ^ Saray, Mehmet. Kafkas araştırmaları, 4. cilt (1988), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, sf.41
- ^ Karabekir, Kazım. Erzincan ve Erzurum'un kurtuluşu: Sarıkamış, Kars ve ötesi (1990), Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası Araştırma, Geliştirme ve Yardımlaşma Vakfı, sf.156
- ^ a b Tverdohlebof 1918, 5-6.
- ^ Tverdohlebof 1918, 7.
- ^ a b Tverdohlebof 1918, 8.
- ^ Tverdohlebof 1918, 23.
- ^ Ermeni Vahşeti Tepe Köy toplu mezar kazısıyla bir kere daha gözler önüne serildi (Atatürk Üniversitesi) Tarih: 15 Haziran 2010, Erişim tarihi: 6 Haziran 2011
- ^ Tverdohlebof 1918, 36.
- ^ a b Tverdohlebof 1918, 9-10.
- ^ a b Tverdohlebof 1918, 11-12.
- ^ Demirel, Muammer. Birinci Dünya Harbinde Erzurum ve çevresinde Ermeni hareketleri, 1914-1918 (1996), Genelkurmay Basımevi, sf.97
- ^ Türközü, Halil Kemal. Armenian atrocity according to Ottoman and Russian documents (1986), Institute for the Study of Turkish Culture, sf.72: "In brief, the victims of Erzurum massacre, including aged men women and children totaled at 8000."
- ^ Tverdohlebof 1918, 30.
- ^ ATASE, A1/2, Kls.65
- ^ Aliyev, Kanlı Günlerimiz, sf.88-89
- ^ Richard Bovannisian,The Republic of Armenia, Vol.1, 1918/1919, Los Angeles, 1971, sf. 229.
- ^ McCarthy 1995, 2106.
- ^ Amerikalı Profesör: Ermeniler Bölgedeki Tüm Müslümanları Öldürdü, Haberler.com
- ^ Rawlinson, Alfred, The Adventures in the Middle East,New York, 1923, sf. 218
- ^ Karacakaya, Recep. Kaynakçalı Ermeni meselesi kronolojisi, 1878-1923 (2001), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, sf. 166
- ^ Güler Eren, Kemal Çiçek, Halil İnalcık, Cem Oğuz.Osmanlı, 2. cilt (1999), Yeni Türkiye Yayınları, Karabağ Harekâtı
- ^ Ermenistan Devlet Arşivi (Gosarhiv Armenii) f. 67, d. 644, y. 1-2'den aktaran: A. Lalayan, s. 99 vd.
- ^ Lalayan, A. (1936). "Kontrerevolyutsionny "Daşnaksutyun" İ İmperiaistiçeskaya Voyna 1914-1918 gg.". Revolyutsionnıy Vostok.
- ^ a b Karacakaya, a.g.e., sf. 209
- ^ BOA. HR. SYS. 2878/63
- ^ Ahmet Esat Uras. The Armenians in history and the Armenian question (1988), Documentary Publications, sf. 880
- ^ Harbord, James G. American Military Mission to Armenia, New York 1920, s. 20.
- ^ Şahin, Naci. "Ermeni Sorunu ve Birinci Dünya Savaşi ve Sonrasında Doğu Anadolu'da Ermeni Faaliyetleri".Sosyal Bilimler Dergisi: sf. 123-149.
- ^ Gümrü Antlaşması Metni (Vikikaynak) Erişim: 25.9.2010
- ^ Journal of the Royal Central Asian Society, 1922: The gentle Armenian had in the previous March massacred about 9000 Tartars
- ^ Tadeusz Swietochowski, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8108-3550-9, 9780810835504, p. 80: Even after the Azeri leaders accepted the authority of the Soviets over Baku, the Dashnakists among whom were many refugees from Turkey, staged the massacre of the city's Muslims
- ^ a b "2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea." Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, 20 Mayıs 1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3
- ^ "In March 1918, in an effort to seize Baku from local Muslim forces, Soviet Bolsheviks made a pact with the Armenian nationalist Dashnak party. In an orgy of violence that followed, between 3,000 and 3,500 Muslims were massacred." PLAYING THE "COMMUNAL CARD":
